Tapukuy munasqayki términopa qallariy letranta akllay
Cuencapi interesadokuna
Runa, huñu utaq organizacionmi afectan utaq afectanman chay cuencapi yaku kamachiypi. Ruwaqkunaqa hamunkumanmi sector público, privado, no gubernamental utaq sociedad civil nisqamanta. Chay ruwaqkunam chay elaboración ruwaypi yanapakunku, chaymantam rimanakunku Plan de Gestión de Recursos Hídricos nisqamanta Cuenca nisqapi
Yaku purina ñan
Mayu patapi, wayq’u patapi, yaku lluqsiy patapi utaq allpapi pisiyasqa hawapi kanalpa hawamanta chimpana ruwaynin.
Acuíferos nisqakuna
Formación geológica permeable nisqa, unu waqaychayta, apachiyta, llamk’achiy atikuqta quyta atiq.
Yaku kapukkunata kamachiy
Procedimientos nisqakuna, imaymana instrumentos técnicos y regulatorios nisqakunata churaspa, yakupa kaqninkunata kamachinapaq, allinta llamkachiyta kallpanchaspa, allinta puririchinapaq.
Tributario nisqa
Aswan hatun yaku purinaman utaq quchaman ch’usaqyaq yaku purina. tributario nisqapas riqsisqam.
Natural fuente nisqa pisiyaynin
Allpa ukupi yaku waqaychasqa pisiyaynin acuífero nisqapi utaq mayu utaq pukyupa puririynin, abstracción nisqawan aswan achka relleno natural nisqamanta.
Yaku
Yakuqa recurso natural renovable nisqa, kawsaypaq ancha chaniyuq, vulnerable y estratégico nisqa wiñaypaq wiñariypaq, sistemas nisqakuna, ciclos naturales nisqakuna allinta takyachinanpaq, hinallataq Nación nisqapa seguridadninpaqpas.
mana kachiyuq yaku
Chay yakukunaqa, chay ruwaywanmi tarisqa, chaypim lamar quchapi, salina utaq salmuera yakupi chullusqa kachikuna hurquyqa, chayanankama chay valores aceptables nisqaman chayanankama, chaymi necesitakun huk determinado utilización nisqa.
hurqusqa yakukuna
Huk kursumanta huk kursuman apasqa yakukuna, natural utaq artificial kaptinpas.
qhilli yaku
Pikunachus ñawpaq kayninkuqa actividades antropogénicas nisqawan tikrasqa kanku, chaykunataqa cuerpo natural de agua nisqaman wikch’unanku tiyan utaq wakmanta apaykachana tiyan chaymanta chay características de calidad nisqarayku ñawpaqta hampiyta necesitanku.
Wasipi qhilli yakukuna
Wasi ukupi qhilli yakukunaqa, residencial, comercial, institucional nisqa yakukunam, chaypim residuos fisiológicos nisqakuna, hukkunapas runapa ruwayninmanta.
industrial nisqa qhilli yakukuna
Yakuqa paqarimurqa huk proceso productivo nisqa wiñasqanraykum, chaypim kachkan mineria, chakra llamkay, challwakuy, agroindustrial nisqa ruwaykunamanta, hukkunamantapas.
municipal qhelli yakukuna
Chaykunaqa kanku chay wasipi qhilli yakukuna, chaykunaqa kanmanmi chay chaqrusqa llumpay yakupa lluqsiyninwan utaq qhilli yakukuna origen industrial nisqawan, sichus chay requisitos nisqakunata huntaptinku sistemas de alcantarillado combinado nisqaman yaykunankupaq.
allpa ukupi yaku
Chaykunaqa, ciclo hidrolgico ukupi, etapa de circulacin nisqapi kachkanku utaq allpapa uranpi chaynallataq medio poroso nisqapa ukunpi, qaqakunapa pakikusqan utaq huk formaciones geológicas nisqapas, chaykunam extracción y utilización nisqa ruwayta munanku.obras específicas nisqa.
Pata yaku
Tukuy natural yakukuna wayra pachaman kichasqa, mayukunamanta, quchakunamanta, lagunakunamanta, yaku waqaychanakunamanta, glaciaresmanta, rit’iwan qatasqa urqukunamanta chaymanta yanapakuyninmanta, corrientekunamanta, mama quchakunamanta, mama quchakunamanta, estuariokunamanta, humedalkunamanta ima.
Alcantarillado nisqa
Sistema público de coleccionista nisqa, qhilli yakukuna wischunapaq.
Yaku waqaychay
Hawa utaq allpa ukupi yaku waqaychana, hamuq punchawkunapi llamkananpaq. Volumen de agua waqaychasqa.
K'anchay (allpa ukhupi yakumanta)
Allpa ukupi kaq yakukunapa hawanman tariy hinaspa hurquy.
Uso (de agua)
Derecho de utilizar cierto volumen de la misma concesión nisqa utaq derecho de utilización de agua.
uso sostenible nisqa
Uso ordenado y responsable nisqa componentes de biodiversidad nisqapa ritmo nisqapi hinaspa mana pisiyananpaq nitaq waqllinanpaqpas unay pachakunapi, chaywanmi waqaychan atiyninkunata, kunan pacha, hamuq miraykunapa necesidadninkunata, munasqankutapas huntachinanpaq.
Purisqan
Yaqa sapa kuti yakupa pisi puriyninpa corriente naturalnin.
llaqta-privado nisqa yanapanakuy
Chaykunaqa kanku modalidades de participación de inversión privada nisqa, chaypin experiencia, yachay, equipo, tecnología nisqakuna churasqa, riesgokuna, recursokuna ima rakisqa kanku, aswan allinqa privado nisqa, infraestructura pública nisqa ruwanapaq, wiñachinapaq, allinchanapaq, llank’anapaq utaq allinta qhawarinapaq utaq servicios públicos nisqakuna qonapaq.
Asociaciones civiles nisqakuna
Organizaciones privadas nisqakuna, estado legal nisqayuq, mana gananciayuq. Kay asociaciones nisqakunaqa personas naturales nisqamanta ruwasqa kanku, paykunan kuska llank’anku huk propósito social, educativo, cultural utaq huk propósito nisqapaq.
Avenida (yakumanta)
Generalmente usqhaylla wichariy huk kursupa nivelninpi, huk máximo nisqakama maymantachus nisqa nivelqa aswan pisi ritmopi uraykamun.
Balance hidrico nisqa
Allin chuyanchasqa zona hidrológica nisqapi yakupa yaykuyninkuna hinaspa lluqsiynin, chaynam kanman hawapi utaq allpa ukupi yakupa paqariynin, yaku waqaychanapi, quchapi, hukkunapipas, chaypiqa yaku huñusqapa déficit utaq excedente nisqa qawarisqa.
Bajiales (Amazonmanta rimaspaqa, Kamachiypa munasqanman hina)
Chaykunaqa Amazonas mayukunapa inundación pampanpim uchkukunata (ukhu allpa) ruwanku, aswantaqa watapa hatun partenpi yakuwanmi tapasqa kanku, allpankupas limo-t’uru hinam.
Barriales (Amazonal suyupi, Kamachiypa munasqanman hina)
Chaykunaqa chayllaraqmi depósitos nisqakuna, aswantaqa loamy-silty nisqa allpakunamanta, mayukunapa patanpi sedimentación nisqawan pisi yaku kaptin. Kay unuwan hunt’aykukuq aluvial allpakunaqa allinmi arroz tarpunapaq, Amazonas suyupa huk rurunkunatapas tarpunapaq. Chaykunataqa mudflat nispapas riqsinkum.
Barrizales (Amazonmanta rimaspaqa, Kamachiypa munasqanman hina)
Chaykunaqa hatun fluvial depósitos nisqakunam, Amazonas mayukunapa meandering canales nisqapa convexo nisqapi tarikuq. Kay depósitos fluviales nisqakunaqa áreas nisqakunam kanku hatun atiyniyuq fertilidad nisqa, chaymi qun huk agricultura estacional nisqa.
Harkay
Área nisqa huñusqa yaku apaykachaqkuna, runa natural utaq jurídica kaptinpas, Comités utaq Comisiones de usuarios nisqapi organizasqa, paykunam fuente común nisqawan infraestructura hidráulica nisqawan kuskanchasqa kanku.
cuenca uma yakukuna
Chay áreas nisqakuna maypichus paqarimunku chay flujos de agua nisqakuna chay fuentes de red hidrográfica nisqa.
Yakupa allin kaynin
Yakupa propiedades físicas, químicas, biológicas y organolépticas nisqakuna.
Pacha tikray
Unay pachakunapi pacha tikray, huk utaq achka kay ruwaykunamanta: i) sistema climático ukupi pacha tikray; ii) componentes climáticos nisqakunapura tinkuynin; iii) hawa kallpakunapa tikrakuynin, pachamamapi imapas pasasqanwan utaq runapa ruwayninwan.
Canal
Espacio físico nisqa maypichus yaku purina sapa kuti utaq sapa kuti purin.
mana llamk’aq kanalkuna
Yakukunapa puririyninpi tikrakusqanrayku mana llamkaq canales nisqakunaqa Estadopa kamachiyninmi hinalla kachkan, manataqmi runapa utaq chakra llamkaypa tiyayninpaqchu kanman.
Purisqan
Huk unidad de tiempo nisqapi huk rakipi pasaq yakupa volúmennin.
Flujo ecológico nisqa
Volumen de agua nisqa, chaymi fuentes naturales de agua nisqapi waqaychasqa kanan, chay ecosistemas involucrados nisqakuna waqaychasqa utaq waqaychasqa kananpaq, chay estetica del paisaje nisqa utaq huk aspectos de interés científico utaq cultural nisqakuna.
ciclo hidrológico nisqa
Yaku muyu nisqapas, Pachamama planetapi yakup sapa kuti, muyuriq kuyuyninmantam willan. Chayqa sapa kuti ruwaymi, chaypim huk yakupa chulluchisqa yakupa particulan kutimun, paray, hawamanta yakupa puririynin hinaspa/utaq allpa ukupi yakupa puririyninpa etapas nisqakunata pasaspan.
pukyuta wisq’ay
Medida administrativa complementaria nisqa rikuchikun chay estructura de recogida de aguas subterráneas nisqa inactivación temporal utaq permanente nisqapi, chaymanta consecuentemente extracción de aguas subterráneas nisqapi, material nisqawan chaymanta ejecución de obras nisqawan, chaykunam harkan equipo de pozo nisqa.
Cochas (Amazonpi, Kamachiypa munayninpaq)
Amazonas nisqapi mayukuna unu hunt’aykusqanwan saqesqa lagunakuna.
Comisiones de Usuario nisqakuna
Chayqa constituyen nivel intermedio nisqa organizaciones de usuarios de agua nisqamanta, chaymi ruwasqa kachkan yaku usuarios nisqamanta organizasqa subsector hidráulico nisqapi. Comisiones de Usuario nisqakuna Juntas de Usuario nisqakunaq hukninmi.
Amazonas suyupi Comités de subcuencas nisqakuna
Chaykunaqa huchuy mayukunapa utaq hatun mayukunapa muyuriqninpim organizasqa kachkanku, Autoridad Nacionalpa ruwasqan zonificación nisqaman hina. Chay comités subcuencas nisqakunaqa atiyniyuqmi kanku yakupa imayna puririyninta kamachinankupaq, runakunapa mikuyninta puntapi churaspanku hinaspa Leypa kamachikuyninman hina, kamachikuyninman hina waqaychasqa kayninta garantizanankupaq, paykuna ukupi ima ch’aqwaytapas rimanakuspankum allichanku.
Comités de Usuarios nisqakuna
Chayqa nivel básico nisqa organizaciones de usuarios de agua nisqatan ruwan, chaymi ruwasqa kashan unu usuariokuna huchuy sistemas hidráulicos nisqapi, estructuras de conducción o distribución nisqapi organizasqa. Comités de Usuario nisqakuna Comisiones de Usuario nisqakunaman hukllawasqa kachkanku.
Chakra runa ayllukuna
Organizaciones de interés público, existencia jurídica nisqayuq hinaspa estado jurídico nisqayuq, ayllukunamanta ruwasqa, wakin territoriokunapi yachaq hinaspa kamachikuq, vínculo ancestral, social, económico y cultural nisqawan tinkusqa, expresasqa allpayuq kay comunal nisqapi, llamkay comunal nisqapi, yanapanakuypi, gobierno democrático nisqapi hinaspa achka sector nisqa ruwaykunata wiñachiy, chaypa munayninqa, chaypi kaqkunapa, suyupa hunt’asqa hunt’akuyninmanmi churasqa.
nativo ayllukuna
Paykunaqa yunka, ceja de selva ayllu qutukunapi paqarimuq tantanakuykuna kanku; Chaykunaqa kanku huñusqa ayllukunamanta, simiwan utaq rimaywan, características culturales y sociales, posesión y usufructo común y permanente nisqa kikin territorio nisqapi tinkisqa, asentamiento nucleado utaq disperso nisqawan.
Consulta (yakupa kaqninkunata kamachinapaq)
Cuencapi entidades utaq organizaciones usuarios y actores nisqakunaq metas y objetivos comunes nisqawan kuskachakuyninku, yaku kamachiypaq acuerdos durables nisqaman chayanankupaq.
Consejo de Recursos Hídricos de la Cuenca Amazonas nisqamanta
Consejo de Recursos de Aguas de la Cuenca Amazonas nisqa, Consejos de Recursos de Aguas nisqa Cuenca de la Cuenca nisqa kikin naturalezayuq, ruwayninkuna ima. Alcancenqa churasqa kashan cuencas amazónicas nisqakunaq muyuriqninpi, chaywanmi chayayta munan indígenas amazónicas nisqakunaq participación activa y permanente nisqa yaku recursokuna planificacionpi, respetaspa formas originales de constitucin nisqakunata, utilizaciones nisqakunata hinallataq costumbres nisqakunata, organizaciones ancestrales nisqakunata hinallataq autonomía nisqakunatapas. Hinaspapas, ruwanmi acciones de vigilancia y control nisqakunata fuentes naturales de agua nisqakunapi, chaynapi mana derecho de uso, disposición ni descarga de aguas indígenas nisqakunapa yakunkunapi mana qusqa kananpaq.
Consejos de (Recursos Hídricos de) Cuenca
Consejos de Recursos Hídricos de la Cuenca nisqakunaqa Autoridad Nacional de Agua nisqapa órganos nisqakunam, chaypaqmi churasqa kanku gobiernos regionales, gobiernos locales, sociedad civil, organizaciones usuarios de agua, comunidades campesinas, comunidades nativas hinaspa huk miembros de la Agua Nacional nisqakunapa participación activa y permanente nisqaman chayanankupaq Sistema de Gestión de Recursos nisqakuna cuencapi interveniqkuna, chaynapi planificación, coordinación hinaspa acuerdo nisqapi participanankupaq, chaynapi yakupa recursonkuna sustentable nisqa llamkayninpi, chaypaqmi Plan de Gestión de Recursos Hídricos nisqawan Cuencapi.
Waqaychay (yaku kapuqkunamanta)
Conjunto de medidas ruwasqakuna pisiyachinapaq yaku imapaqpas llamk’achinapaq chaymanta/utaq mana contaminación nisqamanta hark’anapaq. Chaypaqmi yuyaymanakun: Conjunto de medidas ruwasqakuna yakupa waqaychasqa kananpaq, allinchakunanpaq ima, achka kayninman hina, allin kayninman hina, chaynallataq oportunidadninman hina, ecosistemakunapa yaku necesitasqankuta qawarispa.
Contaminación (yaku pukyuta)
Ima tikraypas yakupa allin kayninpa características físicas, químicas y biológicas nisqapi, chaymi mana allinchu kanman chayman hina.
Patachay
Chayqa pachamamapa tupuykunata utaq qawariykunata estandarizado, continuo utaq sapa kuti tupuy utaq chiqapchay ruwaymi.
yakumanta ch’aqwaykuna
Situación maypichus iskay utaq aswan runakuna utaq organizacionkuna atipanakunku control, acceso, usufructo utaq posesión nisqamanta huknin utaq achka atributos utaq cualidades de agua nisqamanta chaymanta chaywan tupaq bienes naturales y artificiales nisqamanta, ejemplopaq, cantidad, calidad y oportunidad nisqamanta.
Organización Internacional del Trabajo nisqapa Convenio 169 (Derechos de los Pueblos Indígenas y Tribales)
Oficina Internacional de Trabajo (OIT) nisqapa Junta Directivapa Ginebra llaqtapi chaskisqan qillqa, gobiernokunam: chay llaqtakunata tapunanku, allin ruwaykunawan, maypachapas yuyaymanasqa kaptinkupas kamachikuy utaq kamachiy ruwaykunata, chaykunam paykunaman chiqaptapuni afectanman; chay medios nisqakunata churana, chaywanmi chay interesado llaqtakuna libre participayta atinku, al menos huk sectores de la población nisqakuna hina.
Mamallaktapura yanapanakuy
Chaypin churakun tukuy imaymana ruwaykuna iskay utaq aswan Estadokunaq kuska hinaspa kuskachasqa ruwayninkuna hinallataq/utaq paykunaq hinallataq organizaciones internacionales nisqakunaq, ima ruwayniyoqña otaq ima ruway munayña kaqtinpas.
yaku rakina
Chay área fisiográfica superficial nisqa yakunkunata, sedimentos nisqakunata, materiales disueltos nisqakunatapas huk corriente nisqamanmi chulluchin huk punto nisqapi, huk pachapipas; muyurisqa fronterawan utaq yaku rakiywan, chaymi hawata rakin, hukninmanta hukninmanta, chaynintam hawamanta hinaspa allpa ukumanta yaku lluqsimun, chaypa drenajenmi purin huk punto común nisqaman.
cuencas transfronterizas nisqakuna
Llapallanmi hawa utaq allpa ukupi yakukuna, iskay utaq aswan Suyukunapa linderonkunapi marcaq, chimpaspa utaq tarikuq; maykamachus lamar qochaman chiqan puriq yakukuna transfronterizo nisqamanta rimaspaqa, chaypa limitenqa huk imaginario derecho chiruwanmi ruwasqa kachkan, chaymi siminwan dibujasqa kachkan, chay costakunapa iskay extremo puntonkunapa chawpinpi, pisi marea kaptin.
Yaku kurku
Mayu , qucha , qucha , mama qucha icha mama qucha ahinataq Pachamamap huk chikanta qatakuq yaku kurku. Wakin yakukunaqa yaku waqaychana hina artificialmi, yaqa llapanku natural kaptinpas. Chaykunapiqa kachi, ch’uñuyuq utaq misk’i yakupas kanmanmi.
chaskiq cuerpo
Cuerpo natural nisqa yaku continental utaq marina-costal nisqa, chaymi chaskikun chay chuyanchasqa qhilli yakupa lluqsiyninta.
yaku cultura
Yaku llamkaq organizacionkunapa institucional kallpanchakuyninta, técnico nisqa wiñaynintapas kallpanchan.
kawsaq harkaykuna
Chaykunan kanku kawsaq hark’akuna, chay planta natural nisqakunan wiñan alveos nisqakunaq patankunapi, margenkunapipas, hinallataq runaq tarpusqanpas, chaywanmi allinta takyachikun.
Yaku llamk’achiyta hayñikuna
Chayqa titulo habilitante nisqa licenciawan, permisowan utaq autorizacionninwan qusqa Autoridad Nacional de Agua nisqapa autoridad competente nisqawan, chaymi autorizan yakuta huk propósito nisqapaq hinaspa huk sitiopaq.
yaku ch’akichiy
Yakupi kachita pisiyachinapaq ruway, wakin ruwaykunapaq allin kananpaq.
Wiñaypaq wiñariy
Kunan pacha runakunapak mutsurishkakunata paktachik wiñariymi, shamuk miraykunapak paykunapak mutsurishkakunata paktachina ushayta mana llakichishpa.
decolmatación nisqa
Chayqa huk hawapi huñusqa puchukunata hurquymi, wayrakunapa, hawa utaq allpa ukupi yakukunapa utaq yakukunapa kuyusqanrayku, mamaquchapi utaq quchapi pachamamapi, qumikukunapa ruwayninrayku, kawsaq kawsaqkunapa ruwayninrayku.
yaku tariy
Chayqa yakupa achka mana llamkananpaq comprometisqa kasqanmi.
diques de protección nisqakuna
Chaykunaqa mana unu hunt’ananpaq ruwasqakunan.
Irrigación nisqapaq yaku quy
Chakra llamkaywan llamkanapaq qusqa yaku hayka.
Sistema de alcantarillado nisqa
Llumpay yaku natural utaq artificial nisqa chinkachiy.
ECA- Pachamamapa allin kayninmanta kamachikuy
Chayqa medida nisqa, chaymi churan nivel de concentración nisqa utaq grado de elementos, sustancias utaq parámetros físicos, químicos y biológicos nisqakuna wayrapi, yakupi utaq allpapi, cuerpo chaskiq hina kayninpi, chaymi mana representanchu hatun riesgota saludpaq runakunamanta utaq Pachamamaman. Chay parámetro particular nisqaman hinam, chay concentración utaq grado nisqa expresasqa kanman máximos, mínimos utaq rangos nisqapi.
Ecosistema nisqa
Huk ayllu kawsaqkunap pachamamawan tinkuyninwan kamasqa sistema.
Efluente nisqa
Antropógeno nisqa ruwaykunamanta yaku yaku utaq puchuq yaku, yakupa kasqanman wischusqa utaq yapamanta apaykachasqa.
Yaku waqaychana
Hatun yaku waqaychana, artificial utaq natural nisqa ruwasqa, chaymi generalmente huk wayqupa siminta wichqan represa utaq represa nisqawan, chaypim mayu utaq mayu yakun waqaychasqa kachkan, chaywanmi allpa qarpanapaq, poblaciones nisqakuna suministranapaq utaq energía nisqa ruwaypaq.
kamachiy waqaychanakuna
Chay reservorios de regulación nisqakunan ruwanku obras de defensa indirecta nisqakunata, chay capacidadninkuqa permiten control de inundaciones nisqa utaq anchata atenuan chay inundaciones nisqapa hatun kayninta.
Yaku purinakuna (mayukuna) canalización .
Chay llamkaykunaqa mayukunapa patanpi sapa kuti ruwasqakunam, chaynapi mayupa utaq mayupa kanalninta huk kiti ukupi sayarichinapaq. Principiopiqa, canalización nisqa llamkaykunaqa puntapim churakunku defensa llamkaykunamantaqa, chaynapi extraordinario inundación nisqapa paqarichisqan sasachakuykuna tukuy imapi allichasqa kananpaq.
yaku pisiyay
Desequilibrio nisqa suministrowan demandawan misk’i yakumanta huk zonapi (suyu, región, área de captación, cuenca mayu, hukkunapas) chaymi demanda ancha hatun kasqanrayku chay suministro disponible nisqapaq, condiciones existentes de arreglos institucionales nisqapi, infraestructuras nisqapipas.
Estado de emergencia nisqa yakupa kaqninkunamanta
Chayqa huk medida extraordinaria y transitoria nisqa, chaymi adoptakun imapas hidrológicos extremos nisqakuna ruwakuptin, situaciones de riesgo calidad de agua nisqapaq utaq huk eventokuna chaylla ruwaykunata necesitaptinku efectos nisqakunata mitiganankupaq.
Norma Nacional de Calidad Ambiental nisqa Yakupaq (ECA-Yaku)
Nivel máximo de concentración nisqa elementokuna, sustanciakuna utaq parámetros físicos, químicos y biológicos nisqakuna recursos superficiales nisqapi kaqkuna mana hatun riesgota runakunapa saludninpaq utaq contaminación ambiental nisqapaq. Chay normas aprobadas nisqakunaqa territorio nacional nisqapi yakukunapa cuerponkunamanmi estado natural nisqapi churakun, chaymi obligatorio nisqa kanku reglamentos jurídicos nisqapi, políticas públicas nisqapipas, chaymi referencia obligatoria nisqa kanqa llapa instrumentos de gestión ambiental nisqapa ruwayninpi, aplicacionninpipas.
estuario nisqa
K’iti, mana ancha hatun kanal, chaynintan mareakuna mayuman haykunku, lloqsinku ima.
Mayu patakunapi yaku pakikuna
Chaykunaqa estructuras nisqakunam ruwasqa kanku bloques de qaqawan hatun dimensiones nisqawan, utaq elementos de hormigón prefabricado nisqawan, chaykunatam churanku yakupi, mayukunapi, mayukunapi utaq lamar quchapa patanpa hichpanpi, chay intención nisqawan yapanankupaq chay flujo nisqa achka direcciones específicas nisqapi, pisiyachinankupaq olakunata utaq rit’i decantacionta ama.
Pachamamapa imayna kasqanmanta chaninchana
Instrumento de gestión ambiental de naturaleza preventiva nisqa, chaymi ruwakun chay impactos ambientales y sociales nisqakuna riqsichiy, willakuy, chaninchay hinaspa mitigación nisqakuna, chaykunatam ruwanman huk proyecto de inversión nisqa ruwakuptin, chaynallataqmi harkakuy, allichay hinaspa chaninchaynin.
Puchuq yaku (puchuq yaku kapuq)
Diferencia acumulada (positiva) nisqa paraywan evapotranspiración potencialwan huk qusqa pachakunapi. Yaku waqaychanapi utaq sistema de suministro nisqapi yaku hayka kasqanmanta, chaymi mañakuymanta aswan achka.
cinturón de flecos
Chaykunaqa bienes hidráulicos de dominio público nisqakunam. Chaykunaqa yakupa patanpa hawanpi kaq kitikunamantam ruwasqa kanku, natural utaq artificial. Huk yakupa huknin utaq iskaynin patanpi dimensiones nisqakunaqa churakunmi Autoridad Administrativa de Agua nisqa, chay criterios nisqakuna Reglamento nisqapi churasqaman hina, chaypaqmi respetakun chay usos y aduanas establecidos nisqakunata.
Pachamama kamachiy
Conjunto estructurado de principios, normas técnicas, procesos y actividades, chaywanmi kamachikunqa intereses, expectativas y recursos nisqakuna, chaykunan tupan política ambiental nisqapa objetivos nisqawan, chaynapi aswan allin kawsayta, chaynallataq llaqtapa wiñaynin integral nisqatapas, qullqipa wiñaynin sostenible nisqa kananpaq ruraykuna, shinallatak mamallaktapak pachamamamanta, pachamamamantapash wakaychinamantapash.
Yakupa kaqninkunata hukllachasqa kamachiy
Chayqa huk ruwaymi, chaymi kallpanchan, chay cuenca hidrográfica nisqapi, chaywan tupaq recursos naturales nisqawan yakupa achka sectoral nisqapi llamkaynin hinaspa explotacionninpa kamachikuyninta hinaspa kuskanchasqa wiñariyninta, chaywanmi suyupa wiñaypaq wiñariynin aypayta munan mana ima sasachakuytapas ruwaspa ecosistemakunapa sustentabilidad nisqa.
Amazonas yakukunata hukllachasqa kamachiy
Amazonas suyupi yaku kamachiypa planificacionninpa hatun munayninqa yakupa paqariyninkunata (esstanquekuna, pukyukuna, humedalkuna, mayukuna) chaymanta chaywan tupaq kaqninkunatapas (islakuna, mitu pampakuna, riti pampakuna) waqaychay, waqaychay, kutichiymi, chaynapi chay waqlliy calidad nisqa kay fuentes nisqakunaq ruwayninkuna pública o privada nisqakunaq ruwasqanqa ancha hatun huchapaqmi qhawarikun, chaymi daño ruwan llaqta runakunaman, pachamamaman hinallataq Amazonas nisqa wiñayninman.
Glaciar nisqa
Hielo huñusqa, wayra pachamanta hamuq, qaqa patapi icha allpapipas llasaywan puriq, aswantaqa pisi pisimanta, unay pachakunapi; Chayqa sinchi yakup kurkun hinam qhawasqa.
hidrogeología nisqamanta
Ciencia nisqa, allpa ukupi yakupa paqarimuyninta, imayna paqarimuynintapas, imayna depósito nisqamanta, difusión nisqamanta, kuyuyninmanta, régimen nisqamanta hinaspa reserva nisqamanta, allpakunawan qaqakunawan ima interacción nisqamanta, estado nisqamanta (líquido, sólido y gaseoso) hinaspa propiedades nisqamanta (físico, químico, bacteriológico y radiactivo) nisqamanta yachaq chaynallataqmi condicionkuna, chaykunam determinan medidas de su utilización, regulación y evacuación nisqakunata.
Hidrografía nisqa
Ciencia nisqa, chaymi riman yakukuna mana qullqiyuq raphiyuq, mama quchakuna, mama quchakuna, mayukuna, mayukuna, quchakuna, yaku waqaychanakuna ima willakuymanta, tupuymanta ima.
Hidrología nisqa
Ciencia nisqa, kay pachap allpa ukupi, hawa yakunkunata, rikchaynin, puriynin, rakikuynin, pachapipas, pachapipas, propiedades biológicas, químicas y físicas nisqamanta, pachamamapi ima ruwayninkunamantapas, kawsaqkunawan ima tupasqanmantapas.
Yaku chaki
Indicador nisqa, llapan volúmen de agua nisqamanta, bienes y servicios nisqakuna ruwanapaq. Tukuy ruruchiy ruwaypi yakupa chiqap hinaspa mana chiqap llamkayninta qawarina, chaymantapas cadena de suministro nisqapi imaymana etapakunapipas. Chayqa huk yanapakuymi, chaymi permite correlacionayta chay impactos posibles nisqakunata recursos de agua nisqapi, chaytaqa ruwan usuariokunapa costumbre de consumo nisqaraykum, huk contexto geográfico nisqapi.
humedal allpa
Allpa mastariykuna maypichus yaku hichpanpi utaq hawapi kachkan suficiente tiempo chaywan yanapachinanpaq vegetación adaptada nisqa chay condicionkunaman utaq presentar allpakuna característicos de condiciones húmedas nisqa.
Pachamamapi imapas kasqanmanta
Alteración, positiva utaq negativa, huknin utaq achka componentes del medio ambiente nisqamanta, huk proyectopa ruwasqanmanta. Chay impacto nisqa ruwaywan imachus pasanman karqan, mana chaywan imachus pasanman karqan chaywan t’aqanakuymi.
Hatun infraestructura hidráulica nisqa
Chayqa conjunto de obras hidráulicas (represas, admisión, canales de desviación, drenajes principales, hukkunapas) hatun magnitudniyuq hinaspa complejo llamkaypi hinaspa mantenimientopi.
Huch’uy infraestructura hidráulica nisqa
Chayqa huk huñusqa llamkay hidráulico (admisión, canales de desviación, canales de distribución, drenajes secundarios, hukkunapas) aswan huchuy magnitudniyuqmi, chaykunam aswantaqa yakuta hapinapaq hinaspa usuariokunaman rakinapaq.
Pachamamamanta Kamachiy Instrumento
Mecanismos nisqakuna ruwasqa kanku, chaywanmi ruwakunman política ambiental nisqa kamachiypi kamachikuykunapi churasqa, chaykunan kanku medios operativos nisqakuna ruwasqa, kamachisqa hinaspa churasqa, naturaleza funcional utaq complementaria nisqawan, chaywanmi kamachikun Política Nacional Ambiental nisqa kamachikuykunata hunt’anankupaq, hinallataq kamachiykuna ambiental nisqa kamachikusqanman hina suyu. Chaypin kashan, ejemplopaq, Estudios de Impacto Ambiental (ElA) nisqakuna, hinallataq Planes de Adaptación y Gestión Ambiental (PAMA) nisqakuna.
Sistema Nacional de Gestión de Recursos Hídricos nisqapa Instrumentos de Planificación nisqa
Kaymi Sistema Nacional de Gestión de Recursos Hídricos nisqapa planificación nisqa instrumentunkuna:
a) Política Nacional Ambiental nisqa;
b) Política y Estrategia Nacional de Recursos de agua;
c) Plan Nacional de Recursos de agua; hinaspa
d) Cuencakunapi Yakupa Recursos Gestión nisqa Planes nisqakuna. Chay wakichiy, ruway, aprobacion ruwayqa Autoridad Nacionalpa, Consejo de Cuencas nisqapa ruwayninmi, chaymi Reglamento nisqapi sut’inchasqa.
Interés público nisqa
Imachus tupan huk huñu mayoritario nisqawan, mana determinaspa huk grupo social nisqa utaq circunscripción territorial nisqa. Interés público nisqa aswanta atipan sapan intereses nisqamanta, chaykunan contranpi otaq afectan.
unu hunt’ay
Mayupa utaq ima yakupa normal nisqa hawanpi yakupa huntasqa kaynin.
tabla de usuario
Paykunaqa aswan hatun nivel de agua usuario nisqa organizacionkunan kanku. Paykunaqa personas jurídicas nisqakunan kanku, yaku usuariokunamanta, comisiones de usuarios nisqapi, comités nisqapi ima organizasqa, sector hidráulico nisqapi sayasqa.
quchakuna
Aswan pisipas ancha achka yaku chutarikuynin miski utaq kachi yaku, chaymanta 10 metromanta aswan ukhunchasqa. Miski, salmuera utaq kachi yakupa chutarikuynin, ancha hatun kaynin, ancha ukhunchasqa.
lagunas nisqapi
Yakupa chutarikuynin, aswantaqa musuq, quchakunaman rikchakuq, mana 10 metro ukhuyuq. Yaku churanakuna, misk’i, ch’uñu utaq kachi, quchamanta aswan huch’uy, aswan ukhu.
pampa mayllana
Allpa mayllayqa yakukunata (aswantaqa yakuwan, wakin kutiqa químico nisqawan kuskachasqa) llamk'achinapaq llamk'aymi , allpamanta peligroso nisqakunata huk qhillikunatapas hurqunapaq llamk'achiyta.
puñunakuna
Chayqa parten chay canal nisqapi, chaypim chay flujo nisqapas chay sedimentos nisqapas chay periodos de interinundaciones nisqapi apasqa kaqkunapas pasanku.
Yaku llamk’achiyta hark’ay licencia
Licencia de uso de bloque de agua nisqataqa qukunmanmi riqsisqa yaku usuario nisqa organizacionman, chaymi ruwasqa kanman achka runakuna natural utaq jurídico nisqakunamanta, paykunam yakupa fuententa llamkachinku, huk punto de colección común nisqawan.
Chay organizacionkuna bloquepi yaku usomanta licenciayuq kaqkunam certificados nominativos nisqakunata qunku, chaykunam representan chay licenciapa parten, chaymi tupan sapakama miembronkunaman.
Límite Máximo Permisible (LMP) nisqamanta.
Chayqa tupuymi chay concentración utaq grado de elementos, sustancias utaq parámetros físicos, químicos y biológicos nisqakuna huk efluente utaq emisión nisqamanta, chaykunam aswan achka kaptinqa qhali kayta, runapa allin kawsayninta hinaspa pachamamatapas dañota ruwan utaq ruwanman. Chay determinacionninqa tupanmi Ministerio del Ambiente nisqawan hinaspapas hunt’akuyninqa kamachiyman hinan hunt’akunman Ministerio del Medio Ambiente nisqawan hinallataq Sistema Nacional de Gestión Ambiental nisqa ruwaq wasikunawan.
Pawqar mita
Rumimanta icha allpamantapas yaku naturalmente lluqsispa hawaman icha hawa yakup kurkunman puriq sitio.
Pawqar mita
Rumimanta icha allpamantapas yaku naturalmente lluqsispa hawaman icha hawa yakup kurkunman puriq sitio.
alto y baja marea nisqakuna
Mama quchakunapi icha hatun quchakunapi yakup sapa kuti wichariynin, urmayninpas, Killap, Intip llasayninmanta aysayninrayku.
materiales de transporte nisqa
Chaykunaqa mayukunapa apasqan allpakunam, alveos utaq canales nisqapi chutarisqa allpakunam, chaykunam wasi ruwanapaq, ahinataq limo, t’uru, riti, grava, rumicha, rumi, bloque utaq rumi, hukkunapas.
Yaku pampa
Libre acuífero nisqapi zona de saturación nisqapa hawan, chaypiqa hidrostática nisqapa presión nisqa wayrapa presión nisqawanmi kaqlla.
defensa llankaykunata
Yaku purinakunapa patanpi, huk utaq iskaynin qucha patapi ruwasqa llamkaykuna.
Defensa provisional llankaykunata
Chaykuna ruwasqa kanku controlanankupaq inundación y erosión nisqa, chaymanta chaykuna usqhaylla kasqanrayku mana razonable seguridadta qonkuchu permanencia nisqapi. Defensa llamkaykuna ruwasqa situaciones de emergencia nisqapiqa kay clasificación nisqamanmi tupan.
canalización nisqa llamk’aykunata
Mayukunapa patanpi sapa kutilla ruwasqa llamkaykuna, chaynapi mayupa utaq mayupa puririyninta huk kiti ukupi takyachinapaq. Principiopiqa, canalización nisqa llamkaykunaqa puntapim churakunku defensa llamkaykunamantaqa, chaynapi extraordinario inundación nisqapa paqarichisqan sasachakuykuna tukuy imapi allichasqa kananpaq.
Mayu canalización y defensa llankaykuna
Chaykunaqa kanku llaqtakunata amachanapaq llamkaykuna, infraestructura de servicios públicos, producción allpakuna hukkunapas inundación nisqamanta hinaspa yakupa acción erosiva nisqamanta.
hidráulico llamkay
Infraestructura hidráulica (canales, admisión, represas, hukkunapas), yakupa recursonkuna explotacin, utilizacin y/utaq amachanapaq ruwasqa. Operación y mantenimiento nisqa.
Operación y mantenimiento nisqa
Operación nisqaqa huk sistema, equipo utaq componente allinta, allinta hinaspa allinta llamkananpaq, huk propósito específico ruwanapaq destinasqa, imayna planificasqa hinaspa ruwasqa kasqanman hina. Mantenimiento nisqaqa ruwanakuna huñusqam, chaykunatam ruwakunan wasikuna allin kayninpi waqaychaypaq hinaspa kutichisqa kananpaq, chaywanmi huk sistemata wakin pachakunapi waqaychayta hinaspa qhawayta atikun.
Infraestructura hidráulica pública nisqapi llamkaqkuna
Chaykunan kanku entidadkuna, llaqtapaq utaq sapanchasqa, wakin utaq llapan kay servicios públicos nisqakuna qoq: Regulación, derivación utaq transferencia, conducción, distribución utaq suministro de agua. Paykunaka paykunapak kamachiypi infraestructura hidráulica llankaymanta, allichinamanta, wiñachinamantapashmi kan, kay Reglamento de Operadores de Infraestructura Hidráulica nishkaman shina, kay Autoridad Nacional de Agua nishkapa ari nishka shina.
usuario organizacionkuna
Chaykunaqa asociaciones civiles nisqakunan, chaykunaq munayninqa, usuariokunaq participación organizada nisqa, chay gestión multisectorial nisqapi, hinallataq recursos hídricos nisqakuna sustentable utilización nisqapi ima. Estadoqa garantizanmi organizaciones usuarios de agua nisqakunaq autonomía nisqa kayninta, hinallataq directores nisqakunata democrática nisqa ajllaytapas, Reglamento nisqaman hina. Autoridad Nacional nisqa kamachiyman hina llapa organizaciones usuarios nisqakunaq registronta waqaychan.
PAMA
Documento auditoría ambiental nisqamanta hurqusqa, chaypim kachkan chay objetivos cuantificados nisqakuna huntakunan, chay acciones correctivas y preventivas nisqakuna ruwakunan sapakama objetivos nisqaman hina, sapa ruwaypa horario de implementación nisqawan, chaynallataq, chay indicadores nisqakuna kikinkuta saqispa -qhaway hinaspa kamachiy ruwayninta.
Parámetros de eficiencia nisqa yakupa kaqninkunata apaykachanapaq
Valores necesarios nisqakunan churanan Autoridad Nacional de Agua nisqa, chaywanmi objetivamente yachakunman yakumanta llamkaqkunapas, infraestructura hidráulica nisqapi llamkaqkunapas allintachu yakupa recursonkunata servichikunku. Kaymanta pacha Reglamentoqa kaykunataqa Parámetros de Eficiencia nisqallatam sutichanqa.
Deficit nisqa pachakuna (Yaku pisiyay)
Diferencia acumulada nisqa evapotranspiración potencial nisqawan precipitación nisqawan huk qusqa pachakunapi, chaypim precipitación nisqa aswan pisilla chay iskay variables nisqamanta.
Takarpu
Proceso nisqawanmi huk cuencapa actores sociales nisqakuna actitudes de interacción activa y dinámica nisqakunata hapinku, chaypaqmi tanteanku calidad, cantidad, oportunidad utaq huk atributo de gestión de agua nisqamanta.
Piezómetros nisqakuna
Pukyukuna huntasqa cajayuq mana base nisqapichu chay acuífero nisqapi chay puntopi uma hidráulico nisqa tupunapaq.
Plan Nacional de Recursos Hídricos nisqa
Chaypin tarikun programakuna proyectokuna, ruwaykuna ima, chaypaqmi churakun gastonkuna, fuentes financieras nisqakuna, criterios de recuperación de inversión, entidades responsables nisqakuna hinaspa huk información relevante nisqakuna, chay política nacional de gestión de recursos hídricos nisqawan tupaq. Plan Nacional de Gestión de Recursos Hídricos nisqa kamachiyqa hatun kamachiywanmi aprobasqa kanqa, chaytaqa ruwan Autoridad Nacionalpa Junta Directiva nisqa yuyaykusqanman hinan.
Chay cuencapi yakupa recursonkunata kamachinapaq plankuna
Instrumentos públicos nisqakuna, chaypa munayninqa yakupa allin takyasqa kayninta aypanapaqmi, chaynallataqmi yakupa mañakuyninkunata huntachinapaq, achka, allin hinaspa oportunidad nisqapi, pisi, chawpi hinaspa unay pachakunapi; desarrollo nacional, regional y local nisqawan kuskachasqa, articulaspa, kamachiynintapas políticas económicas, sociales y ambientales nisqawan tupachispa.
Yaku kamachiy yuyay
Yaku kamachiy yuyay
Playas (Amazonas nisqapi, Kamachiypa munasqanman hina)
Chaykunaqa chayllaraqmi rit’i depósitos de finos granos nisqakuna, sedimentación nisqawan ruwasqa kanku meandrokunapa, islakunapa convexo nisqa partenkunapi; Ch’usaqyachiy pachakunapim rikurinku.
Política y Estrategia Nacional de Recursos Hídricos nisqa
Chayqa conjunto de principios, directrices, estrategias y instrumentos de naturaleza pública nisqa, chaykunan definin hinaspa pusaq entidades del sector público y privado nisqakunaq ruwayninkunata, chaywanmi garantizakun suyuq yaku mañakuyninman qhawarisqa kananpaq, pisi, chawpi, unay pachakunapi.
Hapiq
Barrera hermética nisqa ruwasqa yaku waqaychaypaq, generalmente tarikun chay cursos naturales superficiales nisqapa puriyninpi, chaymi tupan chay vasopa sección de cierre nisqawan (boquilla). Chaywan tupaq llamkaykunata, yaku waqaychanatapas churan.
Programa de adaptación y gestión ambiental (PAMA) nisqamanta.
Conjunto de métodos, medidas, procedimientos, acciones y inversiones necesarias nisqakunan churakun chay avance tecnológico y científico nisqakuna, chaynapi pachamamapa contranpi mana allin ruwaykunata pisiyachinapaq, niveles tolerables nisqaman.
Programakuna
Conjunto de proyectos nisqakuna imaymana programakunaq áreankunata huñuq, chaywanmi hunt’akunman chay objetivos nisqakuna churasqa. Chaykunaqa kanmanmi supranacional, nacional, regional utaq nivel de cuenca nisqapi.
Programa de control de inundaciones nisqa tukuy imamanta
Programa nisqa, chaypim kachkan chay conjunto de acciones estructurales y no estructurales nisqa, chaymi dirigisqa kachkan mayukunapa yaku huntayninwan inundación nisqa riesgokuna harkananpaq, pisiyachinanpaq hinaspa pisiyachinanpaq. Chayqa proyecto hidráulico nisqakunam multisectorial nisqapaq chaynallataq llamkaykunata canalización nisqapaq, mayukunapa harkakuyninpaqpas.
Pachamama Amachay
Chayqa ruwasqa kachkan chay conjunto de medidas nisqamanta, chaykunam ruwakun nivel público y privado nisqapi, chaynapi hábitat naturalninchikta qawanapaq, chaynapi mana waqllinanpaq hinaspa mana contaminacion kananpaq.
Yaku / yaku kapukkunata amachana
Paypa munayninqa, allin kaynin mana waqllinanpaqmi; fuentes naturales nisqakunata, ecosistemas acuáticos nisqakunatapas amachay hinaspa allinchay; churana medidas específicas nisqakunata, chaywanmi chinkachinapaq utaq pisi pisimanta pisiyachinapaq chay factores nisqakuna contaminación nisqatapas, degradación nisqatapas paqarichiq.
Proyectos de infraestructura hidráulica nisqa
Conjunto de obras propuestas nisqa yaku huñunapaq, kamachinapaq, puririchinapaq, rakinapaq, suministro nisqapaqpas, chaykunam permiten satisfacción de recursos de agua nisqapa mañakuyninkuna huk objeto específico nisqapaq hinallataq alcance definido nisqa ukupi.
barrancos
Urqukunapi ch’iqchikuna, chaypa uranpiqa kanmi natural pisi flujo yaku corriente, chaymi chinkapunman ch’aki pachakunapi.
acuífero nisqa musuqmanta carga
Volumen natural nisqa kutichipuynin chaymanta yapakuyninpas, runapa intervencionninwan perforacionwan, pozos excavados nisqawan utaq allpapa hawanpi yaku yaykuywan infraestructura hidráulica nisqawan.
Yakupa kaqninkuna
Chayqa hawa, allpa ukupi, mamallaktapak yaku, chaywan pakta kashkakunatapashmi churan. Chayqa mastarikunmi yaku marítimo nisqaman, atmosférico nisqamanpas imachus aplicable nisqapi.
Ukhu yakukuna (Ukhu yakukuna)
Wiñaypaq yakukuna, chaypim kachkan miski hawa yakupas, allpa ukupi yakupas, allpaman tarikuq.
régimen hidrológico nisqa
Chay régimen hidrológico nisqa misk’i yakumantaqa chay patrón predominante nisqa yaku puririyninmi huk pachakunapi. Hawa yakupi yakupa achka kayninmanta, parapa, allpa ukupi yakupa puririyninmanta ima, unu huntay pachakuna hayka kasqanmantam rimachkan.
yaku kamachiy
Acciones y obras nisqakuna, chay régimen de agua nisqa allinta ruwanapaq, chaynapi huk utaq achka llamkaykunapaq oportunidadkuna hinaspa cantidad nisqakuna tarinapaq. Waqaychasqa llamkaykunapa yakupi ruwaynin, balsas utaq yaku waqaychanakuna hina.
Yaku kapukkunata wakaychina
Derecho especial no transferible, Autoridad Nacional de Agua nisqapa Sede nisqapa qusqan, chaymi kanman huk volúmen de agua libre disponible nisqamanta, fuente natural de agua superficial nisqamanta utaq allpa ukupi yakumanta, huk determinasqa pachapaq, chaywanmi garantizakunqa chay demandakuna atiendesqa kananpaq de un proyecto declarado de interés regional utaq nacional nisqamanta.
Restingas (Amazonas nisqapi, Kamachiypa munasqanman hina)
Zonas formadas por sedimentos depositados en diferentes periodos de inundación nisqakunam kanku franjas convexas nisqapa rikchaynin, arbustowan utaq sacha yurakunawan tapasqa, chaykunam aswan alto kanku playakunamanta hinaspa asentamientos nisqamanta, periodicamente utaq esporádicamente inundasqa, mayupa patanwan hinaspa brechas nisqawan kuska tarikuq.
Yaku apaykachasqamanta qullqimanta qullqi quy
Chayqa llapan yaku apaykachaqkuna Estadoman qunanku qullqi quymi, chay recurso nisqapa llamkayninmanta qawariy hina, ima maymantaña kaptinpas. Chayqa churasqa sapa metro cúbico yaku llamk’achisqamanta mana ima derecho de uso nisqa qusqa kaptinpas, Autoridad Nacional nisqapa churanmi criterios sociales, ambientales y económicos nisqaman hina.
Puchuq yaku wischusqamanta qullqi quy
Chayqa derechoyoq runaq ruwasqan qolqe qoymi, qhelli unukunata chaskiq yakuman wikch’usqanmanta. Kay pagayqa ruwakunanmi chay descarga nisqapa calidadninman hina hinaspa volumen nisqaman hina, manataqmi rantinpichu churan Leypa nisqanman hina hinaspa huk kamachikuykunata yaku waqaychaymanta hinaspa waqaychaymanta.
qhelli yakukunata wakmanta apaykachana
Chayqa antropogénico ruwaykunamanta lluqsiq chuyanchasqa qhilli yakukuna llamk’achiyninmi.
bancokuna
Chaykunaqa mayukuna, mayukuna, mayukuna, quchakuna, lagunakuna, yakunpa aswan pisi nivelninwan aswan hatun avenidakunapi chayasqanpa chawpinpi utaq ordinario inundaciones nisqakunam.
Mayu
Hatun yakupa puririynin, chaymi naturalmente huk cuencata chulluchin, chaynallataqmi afluentes utaq afluentesninta puriq yakukunatapas.
salmueras nisqa
Chay yaku desalinización ruwaypa rurun hina paqarimuq qhilli yaku, chaymi riqsisqa achka kachiyuq kayninwan.
yaku waqaychasqa
Chayqa yaku suministro confiable nisqa hinan, chaymi cuantitativamente y cualitativamente aceptable nisqa saludpaq, bienes y servicios nisqakuna ruwaypaq, hinallataq kawsaykunapaqpas, kuskataqmi aceptable nivel de riesgos relacionados con agua.
pukyuta sellaspa
Procedimiento nisqa chay perforada nisqapi sistema acuífero nisqapa condiciones hidrogeológicas nisqakuna kutichisqa kananpaq. Chayqa allpa ukupi yaku huñuna wasi wiñaypaq mana llamkayman urmaptinmi llamkachisqa.
Chaki pacha
Periodo de tiempo mana normalmente ch’akisqa, unayta yaku pisiyananpaq, chaymi qawarikun mayukunapa puririyninpi chaynallataq quchakunapa nivelninpipas utaq allpapa humedadnin pisiyayninpi chaynallataq allpa ukupi yakupa niveles normales nisqamanta uraypi pisiyayninpi.
sistema hidráulico común nisqa
Chayqa hatun, huchuy utaq iskaynin llamkay hidráulico nisqapa huñusqanmi, chaykunam exclusivamente servin huk determinasqa grupo de usuariokunapa yaku necesitasqankuta hinaspa suministronta huntachinankupaq. Huk utaq achka infraestructura hidráulica nisqa operadorkunapa kamachiqninmi.
Sistema Nacional de Control nisqa
Chayqa conjunto de organismos de control funcionalmente estructurado y integrado nisqa, kamachikuykunata hinaspa ruwaykunata, chaymi ruwasqa hinaspa wiñachiy ejercicio de control gubernamental nisqa descentralizado nisqapi. Ruwayninpiqa ruwaykunan, ruwaykunan ima, chay entidadkunaq administrativo, presupuestario, operativo, financiero nisqakunapi, chayantaqmi chaykunapi servicio qoq personal nisqaman, mana ima régimen nisqa kamachikuqmanpas.
Sistema Nacional de Gestión Ambiental nisqa
Chayqa conjunto de políticas, principios, normas, procedimientos, técnicas y instrumentos nisqakunan, chaywanmi entidades públicas nisqakunaq ruwayninkuna, competencias ambientales nisqakuna ima, Política Nacional Ambiental nisqa hunt’akunanpaq, imaymana ruwaykunata qhawarispa, imaymana ruwaykunata kamachiywan tupaq ruwaykunata qhawarispa.biología, pacha tikraymanta, allpa kamachiymanta ima.
Sistema Nacional de Gestión de Recursos Hídricos nisqa
Sistema nisqa, Estadoq ruwayninkunata articulaspa, cuencas nisqakunapi, ecosistemas nisqakunaq, chaywan tupaq bienes nisqakunapipas, yakupa kaqninkunata hukllachasqa kamachiy hinaspa waqaychay ruwaykunata puririchinapaq; hinallataq, kay Kamachiyman hina, entidades de administración pública nisqawan, chay gestión nisqapi ruwaqkunawan ima, espaciokunata churanapaq, kuskanchanapaq, kuskachakuypaq ima.
Sistema Nacional de Recursos de Agua nisqamanta willakuy
Chayqa ruwanmi llika integracin tecnológica y institucional nisqa, chaywanmi yanapakunqa sistematización, acceso, distribución, utilización y intercambio nisqa willakuykunata yakupa kaqninkunata kamachinapaq.
yaku puchuq
Maypachachus 30 p’unchaypi hawa yakukuna tarikuyninqa 25% aswan hatun kanman chay planpi aprobasqa mañakuymanta yaku tarikuyninta apaykachanapaq.
Astay
Acción y resultado nisqa yaku huk cuencamanta utaq pukyuman huk cuencaman pasaspa, ch’akiywan utaq pisiyaywan ñak’ariq suyukunapi yaku quy yapakunanpaq.
Alcantarillado chuyanchay
Chaykunaqa kanku huk conjunto integrado de operaciones y procesos físicos, químicos y biológicos nisqakunan, chaykunan utilizakun qhelli unukunata ch’uyanchanapaq chay nivelman, chaymi permiten chayayta chay calidad necesaria nisqaman chay wischuy tukukuypi, utaq utilización nisqatapas yapamanta utilizaspa.
unidades hidrográficas nisqakuna
Chaykunaqa kanku espacios geográficos nisqakunam líneas de cuencas hidrográficas nisqawan limitasqa, espacialmente codigos nisqawan tupachisqa, chaykunapa organizacionninqa jerárquica nisqapi estructurasqa niveles nisqawan, chaypim chay superficie de drenaje nisqa sapallan criterio de decisión organizativa nisqa.
Yakuta mikhuywan llamk’achiyta
Ima ruraykunapipas mikusqa yaku, ahinataq chakra llamkay, runa, industria, hukkunapas.
Yaku apaykachana
Yakupa llamkaynin llaqta runakunapa mañakuyninta huntachinapaq utaq chay kikinpa fuente natural utaq yaku huñunapi ruway ruruchiyta runapa necesidadninkunata huntachinapaq utaq procesos productivos nisqapaq rakinapaq.
Mana mikhuspa yakuta apaykachana
Yakupa mana chiqaptapuni tukusqa llamkachiy, imaynam energía nisqa ruwaypi hina, maypichus llamkachiymanta qipamanqa, huk ruwaykunapaqpas allin kanman, chakra llamkaypaq, llaqtapaq hina.
Runakunapa yakupa llamkaynin
Chayqa yakuta huñuymi, fuente pública nisqamanta utaq llikamanta, allinta hampisqa, runapa necesidadninkunata huntachinapaq: mikhuy wakichiy hinaspa higiene personal nisqa costumbrekuna. Autoridad Nacionalpa qusqan derechos de uso de agua nisqawanmi ruwakun.
Yakumanta ñawpaqta llamk’ay
Kamachiypa rimasqan ñawpaq kaq llamk’ayqa mana qullqiyuq, mana qullqiyuq ima; Mana licencia, permiso nitaq autorizacionta necesitanchu yakuta llamk’achinapaq. Chayqa limitakunmi makiwan ruwayllapi, hawa yakukuna, allpa ukupi yakukuna, naturalmente lluqsimuq, fuentes naturales utaq artificiales nisqapi kachkaptinku, chaywanqa sapakamam kay punta kaq runapa necesidadninkunata huntachinapaq: mikhuy wakichiy, chiqan mikhuy, higiene personal, chaynallataq ceremonia cultural, religiosa y ritual nisqakunapi apaykachakun.
Yakupa ruruchiq llamk’aynin
Chayqa ruwakun procesos de producción nisqapi utaq ñawpaqninpi llamk’achisqa kasqanmanta. Autoridad Nacionalpa qusqan derechos de uso de agua nisqawanmi ruwakun.
Costumbres y costumbres nisqakuna
Estadokunaq hinaspa sapan runakunaq ruwayninkuna mast’arisqa hinaspa kuti-kutirispa, norma hina chaskisqa, obligatorio nisqa kamachiy suyakuywan. Tratados internacionales nisqakuna hina allinmi; paykuna ukhupiqa manan kanchu fuentekunaq ñawpaqman churakuynin.
yaku llamk’aq
Mayqin runapas natural utaq jurídico nisqapas yaku apaykachanapaq derechoyuq.
qhelli yakukunata wikch’uy
Chayqa qhilli yakukuna mamallaqtapi icha mama quchapi yaku natural nisqaman wischuyninmi. Buquekunamanta, lamar quchapi kaq artefactokunamanta kaqkunapas manam chaypiqa kanchu.
Ch’uyanchasqa qhelli yakukunata wikch’uy
Chayqa ñawpaq ch’uyanchasqa qhelli yakukunata cuerpo continental utaq marítimo nisqa yaku natural nisqaman wikch’uymi. Buquekunamanta, lamar quchapi kaq artefactokunamanta kaqkunapas manam chaypiqa kanchu.
salmuera wischuy
Yaku chulluchisqa kachiyuq achka kachiyuq, yakupa cuerpo natural nisqaman lluqsichiy, chaymi desalinización nisqa ruwaypa rurun hina tarikun. Chaykunaqa qhelli yaku hinan qhawarisqa kanku, chaymi chaykunaq wikch’ukuyninqa, ch’uyanchasqa qhepaman, autorizacionta necesitakun.
Yaku kapukkunata amachana zonas
Autoridad Nacional nisqa zonas cerradas nisqakunata, zonas de protección de agua nisqakunatapas declarayta atinmi, ecosistema nisqa amachananpaq utaq kutichinanpaq, chaynallataq yakupa pukyuta, cuerpos de agua nisqakunata waqaychananpaq, chaynallataq yakuwan tupaq bienes nisqakunatapas.
wisq’asqa cheqaskuna
Autoridad Nacional de Agua nisqa wisq’asqa cheqaskunatan willayta atin, chaypin hark’asqa kashan unu apaykachana llank’aykunata; musuq permisokuna, autorizacionkuna, licenciakuna yaku llamkaypaq hinaspa descargakuna quy; hinaspapas, chaymantapas, chay derechos de uso de agua nisqa qusqakuna ruwayqa pisiyachisqa utaq condicionasqa.
Wichqasqa pampakuna, harkasqa suyukunapas (allpa ukupi yaku kaptinqa)
Wiñaypaq utaq pachapaq wichqasqa pampakuna, maskanapaq, pukyuta perforacionpaq hinaspa musuq derechokuna qunapaq allpa uku yakuta chaypi llamkanankupaq. Kay declaración nisqa ruwakunan estudios técnicos nisqapi, chaykunam confirman chay acuífero nisqamanta yaku hurquyqa sustentabilidad nisqa mana allin kasqanmanta.
Zonas de restricción nisqa llapan utaq wakin acuífero nisqaman, riesgo notorio de depleción nisqa kaptin.